"Sau khi chia doanh thu cho ứng dụng và đóng thuế,tôi còn khoảng 300.000 đồng mỗi ngày. Trừ tiền xăng xe thì số tiền thực nhận chưa đến 200.000 đồng",anh Ngô Anh Tú,41 tuổi,tài xế giao hàng công nghệ có 5 năm trong nghề,nói.
Ngoài nhận cuốc xe qua ứng dụng,người cha đơn thân còn tranh thủ giao thiết bị nha khoa cho người quen để nâng thu nhập lên khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng. Khoản tiền này dùng để trả tiền trọ,nuôi con gái 5 tuổi và dành dụm "100.000 đồng mỗi ngày phòng khi đau ốm".
Theo anh Tú,nghề tài xế hiện cạnh tranh gay gắt khi số lượng người tham gia ngày càng đông. "Trong 100 tài xế thì khoảng 70 người xem đây là công việc mưu sinh chính nên phải chạy bất chấp nắng mưa",anh nói.
Tài xế giao hàng trên đường phố trung tâm TP HCM,tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Từng tham gia BHXH khi làm việc tại một công ty xăng dầu,anh Tú hiểu rõ quyền lợi của chính sách này. Sau khi nghỉ việc vì biến cố gia đình và ảnh hưởng của Covid-19,anh được hưởng trợ cấp thất nghiệp 12 tháng và nhận 140 triệu đồng BHXH một lần.
"Tôi không ngại tham gia BHXH bắt buộc. Vấn đề là thu nhập hiện thấp,nếu nền tảng không cùng đóng thì tài xế khó gánh nổi",anh nói. Hiện anh chưa tham gia BHXH tự nguyện dù công ty khuyến khích.
Băn khoăn của anh Tú cũng là tâm lý chung của nhiều tài xế trước đề xuất mở rộng diện tham gia BHXH,của Bảo hiểm xã hội TP HCM.
Theo quy định,hiện tổng mức đóng BHXH bắt buộc bằng 32% tiền lương,trong đó người lao động đóng 10,5% và doanh nghiệp đóng 21,5%. Với mức lương 10 triệu đồng mỗi tháng,người lao động đóng 1,05 triệu đồng,doanh nghiệp đóng 2,15 triệu đồng. Đổi lại,người tham gia hưởng đầy đủ các chế độ như hưu trí,tử tuất,ốm đau,thai sản,tai nạn lao động,bệnh nghề nghiệp và thất nghiệp.
Trong khi đó,BHXH tự nguyện không bắt buộc tham gia. Người lao động tự đóng 22% trên mức thu nhập lựa chọn và chỉ hưởng chế độ là hưu trí và tử tuất.
Ông Phạm Mi Sên,Đội trưởng Liên đội Đoàn kết tài xế Grab,cho biết nhiều người xem chạy xe công nghệ là nghề chính nhưng không được hưởng các chế độ BHXH,bảo hiểm y tế hay bảo hiểm thất nghiệp như lao động trong doanh nghiệp.
"Công việc nhiều rủi ro,tuổi nghề ngắn nên tài xế cũng muốn có bảo hiểm để phòng ngừa khi gặp biến cố",ông nói. Tuy nhiên,do các nền tảng hiện xem tài xế là đối tác nên hai bên chưa tham gia BHXH bắt buộc.
Theo khảo sát của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam,Trung tâm Tư vấn Sức khỏe và Phát triển cộng đồng cùng Oxfam,thu nhập bình quân của tài xế xe máy công nghệ khoảng 7 triệu đồng mỗi tháng.
Dù thu nhập không cao,95% tài xế phải làm việc từ 6 đến 12 giờ mỗi ngày,nhiều người không có ngày nghỉ. Họ thường xuyên đối mặt với nắng nóng,mưa gió và nguy cơ tai nạn giao thông nhưng chưa được bao phủ bởi BHXH bắt buộc.
Ông Nguyễn Tất Năm,Trọng tài viên Hội đồng Trọng tài lao động tại TP HCM,cho rằng đã đến lúc xem xét đưa tài xế công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc.
Theo ông,Luật BHXH 2024 đã mở rộng diện bao phủ đối với nhiều nhóm lao động trước đây đứng ngoài hệ thống. Với lực lượng lao động nền tảng lên tới hơn 600.000 người ở thời điểm khảo sát năm 2014-2019,hiện tăng hơn nhiều,việc bổ sung nhóm này sẽ góp phần thực hiện mục tiêu an sinh xã hội.
Dẫn quy định tại Bộ luật Lao động,ông Năm cho rằng cần nhìn vào bản chất quan hệ lao động thay vì cách doanh nghiệp tự định danh là nền tảng công nghệ hay đơn vị trung gian kết nối. Trên thực tế,các ứng dụng đều áp đặt quy tắc hoạt động,chấm điểm,xử phạt và giám sát tài xế thông qua thuật toán.
"Họ có quyền điều hành,giám sát và xử lý vi phạm đối với tài xế,đây là những dấu hiệu rõ của quan hệ lao động",ông nhận định.
Theo ông Năm,vấn đề lớn nhất hiện nay là xác định trách nhiệm đóng góp giữa các bên.
Tài xế xe ôm công nghệ ở TP HCM,tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Ông Trần Dũng Hà,Phó giám đốc BHXH TP HCM,cho biết có thể cân nhắc nhiều phương án. Một trong số đó là yêu cầu tài xế có thu nhập đạt ngưỡng nhất định tham gia BHXH bắt buộc nhưng mức đóng được tính trên một mức chuẩn hoặc lương tối thiểu thay vì toàn bộ thu nhập thực tế.
Phương án khác là coi tài xế công nghệ tương tự lao động trong khu vực chính thức. Khi đó,người lao động và doanh nghiệp nền tảng cùng đóng BHXH theo tỷ lệ quy định. Đổi lại,tài xế sẽ được hưởng đầy đủ các chế độ như hưu trí,thai sản và tai nạn lao động.
Ông Nguyễn Tất Năm cho rằng dù áp dụng mô hình nào,nguyên tắc quan trọng là doanh nghiệp nền tảng không thể đứng ngoài trách nhiệm đóng góp. Nhiều quốc gia đã yêu cầu các nền tảng gọi xe thực hiện nghĩa vụ an sinh đối với tài xế thông qua phán quyết của tòa án hoặc quy định pháp luật.
Báo cáo Protecting Workers in New Forms of Employment của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng khuyến nghị các nền tảng số tham gia đóng góp cho hệ thống an sinh xã hội thay vì để toàn bộ trách nhiệm dồn lên người lao động.
TS Huỳnh Thị Ngọc Tuyết,nhà nghiên cứu xã hội,cho rằng thách thức lớn nhất là thiết kế cơ chế đủ linh hoạt để người lao động có thể tham gia.
Theo bà,phần lớn tài xế lo ngại BHXH vì chi phí đóng góp,trong khi hiện họ đã phải trích khoảng 25-27% doanh thu cho nền tảng dưới dạng phí dịch vụ và các khoản khấu trừ khác.
"Tài xế đã chia một phần đáng kể thu nhập cho nền tảng. Nếu thực hiện BHXH bắt buộc,doanh nghiệp cần gánh tỷ lệ đóng góp cao hơn",bà Tuyết nói.
Lê Tuyết
