Thi cử: đổi mới hay đuổi bắt?
Trần Văn Long
Tiến sĩ kỹ thuật“Chúng tôi đang phải thích nghi với sự thay đổi đó,rất mệt mỏi",Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM Nguyễn Tấn Phát nói về việc chương trình,phương thức thi cử thay đổi liên tục.Còn chị Hoa nói với tôi: "Các ông ấy bây giờ mới mệt. Chúng tôi mệt lâu rồi".Chị là hàng xóm cạnh nhà tôi,có hai con - lớp 9 và lớp 11. "Thấp thỏm hết lần này lượt khác" - chị nói,trước khi liệt kê ra một loạt đề xuất "trong năm nay thôi đấy" từ việc thay đổi môn thi vào lớp 10,cách thức thi vào trường chuyên,cho tới siết phương thức xét tuyển đại học,bỏ điểm cộng IELTS.Một phụ huynh như chị có chung tâm trạng với một nhà quản lý giáo dục như ông Phát: năm nào cũng chờ xem "sẽ thay đổi gì".Khi ngay cả bộ máy chuyên môn cũng mệt mỏi vì liên tục thay đổi,sức ép đối với học sinh và gia đình càng cần được tính kỹ trong mỗi sự điều chỉnh chính sách.Dự kiến thay đổi tuyển sinh lớp 10 chuyên là ý tưởng mới nhất. Phương án vẫn đang được lấy ý kiến,nhưng việc chưa chắc chắn về cách thi và thời điểm áp dụng sẽ tác động đến kế hoạch học tập và ôn luyện của các em.Trường chuyên cần được điều chỉnh để thực hiện tốt hơn nhiệm vụ phát hiện,bồi dưỡng năng lực học sinh. Tuy nhiên,các em đã và đang chuẩn bị hành trang dựa trên những quy định hiện hành. Khi yêu cầu tuyển sinh thay đổi,tính phù hợp của phương án mới cần được xem xét cùng khả năng thích nghi của những học sinh đang ở giữa hành trình ấy.Bộ Giáo dục và Đào tạo lý giải tuyển sinh theo khối nhằm giảm áp lực luyện thi chuyên sâu,giúp học sinh có nền tảng rộng hơn. Mục tiêu ấy cần được kiểm chứng bằng thiết kế bài thi và kết quả thử nghiệm. Hiệu quả giảm luyện thi cũng cần được làm rõ. Khi phạm vi đánh giá chưa cụ thể,gia đình có thể cho con học thêm nhiều môn để phòng ngừa. Một phương án hướng đến giảm áp lực vẫn có thể làm tăng áp lực trong giai đoạn chuyển tiếp nếu thiếu hướng dẫn và thời gian chuẩn bị.Sự căng thẳng còn xuất hiện ở việc chờ công bố môn thi vào lớp 10. Mục tiêu tránh học lệch là hợp lý. Nhưng trạng thái chờ đợi kéo dài cũng có chi phí. Chưa biết thi môn nào,học sinh có thể dàn sức chuẩn bị nhiều môn vì sợ không kịp,biết rồi lại tập trung ôn cấp tốc. Phụ huynh tìm lớp,giáo viên điều chỉnh kế hoạch,học sinh tăng tốc khi năm học gần kết thúc. Cách làm ấy giúp các em học đều,hiểu sâu đến đâu và tạo thêm bao nhiêu căng thẳng? Việc học toàn diện cần được duy trì bằng chương trình,phương pháp giảng dạy và đánh giá thường xuyên trong cả cấp học. "Xổ số môn thi" không nên trở thành công cụ chính để thúc đẩy học đều.Ở bậc đại học,vấn đề tương tự cũng hiện diện. Với tuyển sinh năm 2027,Bộ yêu cầu các trường công bố thông tin trước ngày 31/12/2026. Đây là bước tiến về thời gian cung cấp thông tin. Nhưng nếu đến thời hạn ấy học sinh mới biết những thay đổi quan trọng,các em cũng chỉ còn khoảng một học kỳ cuối lớp 12 để điều chỉnh. Một học kỳ có thể đủ để tìm hiểu thủ tục và chuẩn bị hồ sơ. Để bù đắp kiến thức,chuẩn bị chứng chỉ hay chuyển sang kỳ thi khác,khoảng thời gian ấy có thể quá ngắn.Vì vậy,cần phân biệt thông tin cập nhật hằng năm với thay đổi tác động đến quá trình chuẩn bị. Lịch đăng ký và hướng dẫn hồ sơ có thể công bố theo từng mùa. Những điều chỉnh về môn xét tuyển,trọng số,yêu cầu chứng chỉ hay phương thức đánh giá cần được báo trước một khoảng thời gian tương xứng.Kinh nghiệm Nhật Bản gợi ra cách tiếp cận đáng tham khảo. Bộ Giáo dục nước này nêu nguyên tắc: những thay đổi tuyển sinh đại học ảnh hưởng lớn đến việc chuẩn bị của thí sinh cần được báo trước hai năm. Tháng 11/2019,nước này từng hoãn triển khai hệ thống cung cấp điểm thi tiếng Anh của các tổ chức bên ngoài vì chưa bảo đảm điều kiện tiếp cận công bằng giữa thí sinh có hoàn cảnh kinh tế và nơi cư trú khác nhau. Tháng 12 cùng năm,kế hoạch đưa câu hỏi tự luận ngắn môn tiếng Nhật và Toán vào kỳ thi chung năm 2021 cũng phải hoãn do những vấn đề về độ chính xác khi chấm. Những ví dụ ấy cho thấy một mục tiêu cải cách hợp lý vẫn cần điều chỉnh tiến độ khi điều kiện thực hiện chưa đáp ứng.Tại Mỹ,College Board công bố cải tổ SAT năm 2014 để áp dụng năm 2016. Kế hoạch chuyển SAT sang thi trên máy tính được công bố đầu năm 2022,triển khai tại Mỹ năm 2024.Tuyển sinh đại học khác thi lớp 10 chuyên,nhưng nguyên tắc tính đến thời gian thích nghi của người học có giá trị tham khảo chung. Khoảng thời gian ấy còn góp phần bảo đảm công bằng: gia đình có điều kiện thường dễ tìm giáo viên,tài liệu và khóa học mới hơn những gia đình ít nguồn lực. Với thay đổi lớn,phương án chuyển tiếp cần được xây dựng ngay từ đầu: xác định rõ khóa học sinh áp dụng,công bố sớm yêu cầu và đề minh họa,chuẩn bị học liệu miễn phí,thử nghiệm công cụ đánh giá. Nếu điều chỉnh ảnh hưởng đến lựa chọn học tập nhiều năm,nên ưu tiên áp dụng với khóa bắt đầu cấp học.Những thay đổi chính sách đều hướng đến nâng cao chất lượng giáo dục. Nhưng lợi ích dài hạn cần được giải thích bằng căn cứ rõ ràng; xáo trộn trước mắt cần có giải pháp giảm thiểu. Hiệu quả đổi mới phải được thể hiện trong công việc của giáo viên và hành trình học tập của học sinh.Từ cửa sổ nhà mình,tôi có thể thấy phần nào bức tranh của nền giáo dục qua những cuộc đưa đón như đuổi bắt của nhà chị Hoa,từ 6h chiều cho tới hơn 9h tối nhiều ngày trong tuần. Anh đón đứa bé về nhà,chị đưa đứa lớn đi học,rồi lại thay phiên,anh đón đứa lớn về... trong những tiếng càu nhàu,thúc giục thường xuyên.Giáo dục muốn hướng tới những mục tiêu to lớn,có lẽ phải bắt đầu từ việc giảm tải - làm sao để phụ huynh,học sinh có thể giảm dần những cuộc đón đưa vội vã và mệt nhọc đó.
Trần Văn Long
