Những biến chứng thần kinh do tay chân miệng

Số ca bệnh tay chân miệng đang tiếp tục tăng nhanh với nhiều ca bệnh nặng. Theo thống kê của Viện Pasteur TP HCM,đầu năm 2026 đến nay đã có 8 trường hợp tử vong. Trong số các ca bệnh nặng,nguyên nhân do chủng EV71 chiếm ưu thế. Nhiều trường hợp trở nặng nhanh chỉ trong 24 giờ phải cấp cứu và lọc máu ngay lập tức.

Bác sĩ Bạch Thị Chính,Giám đốc Y khoa,Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết tay chân miệng do các chủng virus đường ruột gây ra,trong đó EV71 có tính chất lây lan nhanh và khả năng gây bệnh nặng,nguy cơ tử vong cao do tấn công trực tiếp hệ thần kinh.

Thế giới và Việt Nam từng ghi nhận các đợt dịch tay chân miệng lớn do chủng EV71 gây ra. Như tại Trung Quốc giai đoạn 2008-2015,có tới hơn 13,6 triệu ca mắc tay chân miệng khiến 3.322 trường hợp tử vong,riêng chủng EV71 cướp đi sinh mạng của hơn 2.000,trung bình hơn 260 ca mỗi năm. Việt Nam cũng từng ghi nhận nhiều đợt dịch tay chân miệng lớn vào các năm 2011,2021 và 2023,với sự lưu hành mạnh của chủng EV71. Riêng năm 2023,Việt Nam ghi nhận hơn 180 trường hợp mắc bệnh,31 ca tử vong.

Virus từ niêm mạc miệng,họng và ruột,virus đi vào hạch bạch huyết và máu,sau đó vượt qua hàng rào máu não và xâm nhập vào não gây ra các biến chứng thần kinh và hô hấp,tim mạch. Biến chứng thường xuất hiện sớm từ ngày 2 đến ngày 5,có thể đến ngày 7 của bệnh.

Trong đó,viêm não thân não phổ biến nhất,chiếm hơn 50% trong số các ca gặp biến chứng thần kinh do nhiễm EV71. Virus gây rối loạn chức năng tự chủ của hệ thần kinh trung ương,làm tăng tính thấm của mao mạch phổi,dẫn đến sự tích tụ dịch trong phổi gây xuất huyết hoặc phù phổi cấp. Bệnh nhi có biểu hiện khó thở,thở nhanh,tím tái,ho ra bọt hồng hoặc máu cần được cấp cứu và hỗ trợ hô hấp kịp thời. Phần lớn các trường hợp tử vong do xuất huyết phổi ở bệnh nhân bị viêm não thân não do EV71 xảy ra trong 24 giờ từ khi nhập viện,hoặc chỉ vài giờ nếu không được cứu chữa kịp thời.

Theo bác sĩ Chính,một biến chứng tim mạch khác thường gặp do chủng EV71 là viêm cơ tim,rối loạn nhịp tim,trụy tim mạch. Trẻ biểu hiện vã mồ hôi,da lạnh,mạch nhanh,huyết áp tụt nhanh. Đây là tình trạng sốc tim,có thể gây ngừng tuần hoàn nếu không được can thiệp kịp thời. Trẻ tổn thương thần kinh kèm suy tim phổi có tỷ lệ tử vong rất cao.

Trẻ mắc tay chân miệng nặng,phải thở máy,lọc máu tại Bệnh viện Nhi đồng 1. Ảnh: Lê Phương

Ngoài ra,trẻ mắc tay chân miệng,chủ yếu do EV71 còn có thể gặp tình trạng liệt mềm cấp tính. Nguyên nhân là virus tấn công tế bào sừng trước tủy sống,dẫn đến yếu hoặc liệt mềm đột ngột một hoặc nhiều chi,giảm phản xạ,thường kèm giật mình,run chi. Bệnh có thể để lại di chứng teo cơ,yếu chi kéo dài.

Một nghiên cứu đăng trên Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ dựa trên dữ liệu của 142 trẻ từng nhiễm EV71 bị tổn thương thần kinh được theo dõi trong thời gian trung bình 2,9 năm,có 28 trẻ gặp các hội chứng giống bại liệt và yếu liệt,teo cơ,22 trẻ bị chậm phát triển thần kinh.

"Trong bối cảnh bệnh gia tăng mạnh,diễn tiến nhanh,trẻ cần được phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh nặng để can thiệp,điều trị kịp thời trong 'thời gian vàng'",bác sĩ Chính nhấn mạnh.

Bác sĩ Chính lưu ý biến chứng thần kinh ở bệnh nhi mắc tay chân miệng do chủng EV71 thường xảy ra trong khoảng 2-5 ngày kể từ khi trẻ sốt hoặc phát ban dạng mụn nước đặc trưng. Phụ huynh quan sát các dấu hiệu của trẻ để đưa nhập viện kịp thời như giật cơ,run giật tay chân,sốt cao kéo dài,khó hạ,ngủ li bì,lừ đừ hoặc quấy khóc bất thường,nôn ói nhiều,ăn uống kém rõ rệt,bỏ bú,thóp phồng ở trẻ nhỏ. Một số trẻ có thể bị biến chứng thần kinh mà không có triệu chứng phát ban mụn nước hoặc loét miệng điển hình của bệnh tay chân miệng.

Bệnh tay chân miệng hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Để bảo vệ trẻ khỏi tác nhân gây bệnh,bác sĩ Chính khuyến cáo phụ huynh cần thực hiện tốt khâu vệ sinh cho chính mình và cho trẻ,thường xuyên vệ sinh nhà cửa,đồ chơi của trẻ; bổ sung dinh dưỡng phù hợp độ tuổi và thể trạng; ăn chín uống chín.

Trẻ được phụ huynh đưa đi tiêm vaccine để phòng bệnh tại VNVC. Ảnh: Hoàng Dương

Trong tháng 3,Bộ Y tế đã cấp phép lưu hành vaccine phòng bệnh tay chân miệng do chủng EV71,chỉ định cho trẻ từ hai tháng tuổi đến dưới 6 tuổi. VNVC đang đẩy nhanh tiến độ nhằm triển khai sớm việc sử dụng vaccine.

Bên cạnh bệnh tay chân miệng,bác sĩ Chính lưu ý thời tiết bước vào mùa nắng nóng như hiện nay,có nhiều tác nhân gây bệnh cùng lúc lưu hành như cúm,phế cầu,thủy đậu,não mô cầu,hợp bào hô hấp RSV,sởi,sốt xuất huyết... Phụ huynh nên lưu ý tiêm ngừa đầy đủ cho trẻ. Vaccine nên tiêm sớm nhất có thể để giúp trẻ được bảo vệ sớm.

Hoàng Dương